Simulatieonderwijs

Het team Sociaal Werk op het Da Vinci bestaat uit sterke docenten, maar de onderwijskwaliteit liep soms achter op de kwaliteiten van het huidige team. Veel onderwijs was ontwikkeld door docenten die de opleiding al verlaten hadden en er was niet altijd tijd om dit onderwijs bij te stellen. Het team werd hechter en stond inmiddels stevig, maar inhoudelijk was er nog een hoop te doen. In studentenpanels werd geklaagd over de vele verslagen en presentaties die opgeleverd moesten worden, andere eindvormen waren er eigenlijk nauwelijks. Die afrondingsvormen zijn op zichzelf verdedigbaar. Sociaal werk is een talig vakgebied waarin presentatievaardigheden belangrijk zijn. Het is echter maar een deel van de realiteit van de werkvloer. Als er een informatie-inwinnend gesprek gevoerd moet worden, of een gesprek in de rol van schuldhulpverlener, dan heb je weinig aan een gelikt verhaal.

Tegelijkertijd veranderde ook de context van het onderwijs snel door de opkomst van generatieve AI (in ons geval hoofdzakelijk ChatGPT). Schriftelijke opdrachten en verslagen werden daardoor niet alleen minder onderscheidend als toetsvorm, maar riepen ook steeds vaker vragen op over authenticiteit en fraudegevoeligheid. Het werd lastiger om vast te stellen in hoeverre een ingeleverd product daadwerkelijk het eigen denken en handelen van een student weerspiegelde. Daarmee ontstond extra urgentie om toetsvormen te ontwikkelen waarbij studenten hun vaardigheden zichtbaar en direct moesten toepassen.

Daarom ging ik ongeveer halverwege mijn opleiding, een jaar na mijn aanstelling als onderwijskundige, op zoek naar alternatieven. Simulatieonderwijs bleek de aanvulling op ons onderwijsprogramma die we nodig hadden.

Theorie

Simulatieonderwijs sluit aan bij theorieën over ervaringsgericht en contextgebonden leren. Binnen simulaties oefenen studenten met realistische beroepssituaties die aansluiten bij de praktijk van het sociaal werk. Daarbij gaat het niet alleen om het reproduceren van kennis, maar juist om het toepassen van vaardigheden, communicatie en professioneel handelen in situaties die studenten nog niet eerder hebben meegemaakt.

Deze vorm van onderwijs sluit aan bij de ervaringsleercyclus van David Kolb (2015). Volgens Kolb ontstaat leren door een cyclus van concrete ervaring, reflectie op die ervaring, begripsvorming en het opnieuw toepassen van inzichten in nieuwe situaties. Simulatieonderwijs biedt studenten de mogelijkheid om deze cyclus actief te doorlopen, doordat zij handelen in een realistische context en vervolgens reflecteren op hun keuzes en professioneel gedrag.

Daarnaast vertoont simulatieonderwijs overeenkomsten met het problem-based learning van P. J. Hmelo-Silver (2004). Hoewel binnen onze simulaties niet altijd sprake is van één centraal probleem, staat wel het leren in authentieke en onbekende beroepscontexten centraal. Studenten worden geconfronteerd met situaties die zij niet volledig kunnen voorbereiden of voorspellen en moeten daarin actief betekenis geven aan wat zij zien, horen en ervaren. Hierdoor verschuift de nadruk van theoretische reproductie naar professioneel handelen in context.

Deze combinatie van ervaringsgericht leren en realistische beroepssituaties maakt simulatieonderwijs een waardevolle aanvulling op onze andere toetsvormen zoals verslagen en presentaties.

Praktijk

Onze weg naar simulatieonderwijs begon met een overleg met Jolanda, de onderwijskundige van het team verpleegkunde. Zij gebruiken simulatieonderwijs al langer, en ik heb haar hierover vragen gesteld tijdens een afspraak in mei 2025. Ik had het idee dat de opleiding verpleegkunde ook geschikter was voor simulatie, doordat er meer harde skills inzitten, zoals verpleegtechnische handelingen, en doordat er zoveel middelen voor bestaan, zoals zorgrobots.  Jolanda gaf me echter enkele hele praktische tips om toch een realistische setting te creeeren; leg bij het simuleren van een huisbezoek eens stapels ongeopende post of tafel. Of zet het huis vol met lege flesjes bier. Daarna adviseerde ze mij een aantal acteurs waar we mee konden werken, die bekend waren binnen de organisatie. Het waren onder andere deze tips die mij in mogelijkheden lieten denken, in plaats van in problemen. En het waren ook deze voorbeelden die ik met veel enthousiasme deelde in ons team. 

Tegelijkertijd was ik op de master bezig met Durven innoveren, waar ik besloot de lessenreeks financiele schuldhulpverlening af te gaan sluiten met een simulatiegesprek van een schuldhulpverlener en een client. Ook sloot ik me aan bij de professionele leergemeenschap die binnen de sector Gezondheidszorg en Welzijn op was gericht rondom simulatieleren. Ik ging langs bij een simulatieles van Agnes, die hier zelf haar afstudeeronderzoek naar had gedaan, en werd daardoor alleen maar enthousiaster. Binnen de PLG rondom simulatieonderwijs werkten we als onderwijsontwerpers sectorbreed volgens de principes van sharing, improving en spreading van Nguyen en Ng (2020): we deelden ervaringen en successen, verbeterden gezamenlijk de opzet van het simulatieonderwijs en verspreidden positieve ervaringen en ideeën binnen onze onderwijsteams.

De doorwerking is bewerkstelligd door het team constant mee te nemen in de kracht van simulatieonderwijs, en qua kennis en ervaring ook door steeds 1 stap voor de troepen uit te lopen, als ware een 'good-practice'. Daarbij had ik 'de wind mee', door de kritiek van studenten op de huidige toetsvormen en door de opkomst van Ai bestond er veel urgentie rondom verandering. Studenten reageerden vanaf begin af aan enthousiast op het simulatiegesprek binnen Schuldhulpverlening, en collega's begonnen het ook in andere vakken te gebruiken. Inmiddels simuleren we op meerdere plekken, bijvoorbeeld binnen het vak activering, of bij het oefenen van een informatie inwinnend gesprek. De verankering zit hem in de opname in het didactisch kader, maar ook in een breed besef van de effectiviteit er van. Collega's komen met nieuwe simulatie-vormen zonder dat ik daar verder iets in hoef te doen. Recent was ik zelf acteur, tijdens een simulatiegesprek rondom doelgroepen. Ik vond het acteren heel lastig, maar ik vond het vooral geweldig om onze studenten zo te zien exceleren in hun toekomstige werk! 

Route

Appje van collega

Reactie student op simulatie Jantien 

Niet alleen Jantien is enthousiast over deze doorwerking; ook de studenten zijn enthousiast over haar aansprekende simulatievorm.